شاه هردو ، دروغ مىگفتند و كمترين علاقه‌يى به اصلاح اوضاع اجتماعى ايران نداشتند ، نامهء تعارف‌آميز محمد على شاه را به ملكم نيز نقل مىكنيم : آن جناب « حاصل تمام عمر خود را آشكار و پنهان صرف ترقيات وطن مقدس و حفظ استقلال دولت ايران كرده‌ايد ما . . . تصديق خدمات بزرگ و مراتب علم و دانش آن جناب را مىكنيم . » حال ثمرهء افكار آن دستور فرزانه و فيلسوف يگانه ، در ايران شايع و منتشر گشته است ، از ملكم مىخواهد كه آنچه از ذخاير معارف و اسباب ترقى و « طرحها » كه براى نجات ايران دارد صاف و پوست‌كنده بگويد و اجراى همهء آنها را در تمام امور انتظاميه ايران منتظر و مترصّد باشيد . . . » « 1 » چهار اصل پيشنهادى ملكم ملكم ، براى اصلاح امور اجتماعى و اقتصادى ، اجراى چهار اصل اساسى را لازم مىشمرد : امنيت مالى و جانى مىخواهيم . اسبابى فراهم بياوريم كه عنان امور دولت در دست افاضل ملت باشد . مىخواهيم ماليات ما ، صرف حفظ حقوق ملت و اسباب آبادى ملك شود . مىخواهيم ، در ايران مجلس شوراى كبراى ملى ترتيب بدهيم كه در آن مجلس ، اعاظم و مشاهير عقلاى مملكت شركت كنند و حقوق دولت و ملت را . . . مستقلا معين ، و حفظ حدود مقرره را دايما مراقبت نمايند . اگر اولياى دولت ، در تأمين آن « چهار ركن زندگى » عاجز نباشند ، اتفاق جماعت ما ، از براى اصلاح كل امور ، كاملا كافى است . . . » « 2 » ناصر الدينشاه به خوبى مىدانست كه اجراى چهار اصل سابق الذكر ، بنيان حكومت فردى و استبدادى او را متزلزل خواهد كرد . . . آثار و افكار ميرزا آقا خان كرمانى با اينكه ميرزا آقا خان در 43 سالگى درگذشت ، در دوران كوتاه زندگى ، از بركت هوش و استعداد فراوان ، و علاقهء شديدى كه به اصلاح اوضاع اجتماعى ايران داشت آثار متنوعى از خود به يادگار گذاشت ، آثارش عبارتند از : كتاب رضوان ، كتاب ريحان بوستان افروز ، نامهء سخن يا آيين سخنورى ، نامه باستان ( مشهور به سالارنامه ) ، آيينه اسكندرى يا تاريخ ايران ، تاريخ ايران از اسلام تا سلجوقيان ، سه مكتوب ، صد خطابه ، تاريخ شانژمان ( يا تحولات ) ايران ، تاريخ قاجاريه و سبب ترقى و تنزل ايران ، در تكاليف ملت ، تكوين و تشريع ، هفتاد و دو ملت ،

--> ( 1 ) . فكر آزادى ، پيشين ، ص 285 . ( 2 ) . روزنامه قانون ، شماره 22 .